ئاژانسی هەواڵدەریی کوردپا
ئایینی «خاوەنکار» گرنگترین ڕووداوی ئایینی و هێمای ناسنامەی کۆمەڵایەتیی پەیڕەوانی ئایینی یارسانە؛ جەژنێک کە ڕەگ و ڕیشەی لە ڕووداوێکی مێژوویی سەدەی هەشتەمی کۆچیدا هەیە و دەگەڕێتەوە بۆ گەمارۆدانی سێ ڕۆژەی «سوڵتان سەحاک» و هاوڕێیانی لە ئەشکەوتی «پەردیوەر»دا. ئەم یادە بە سێ ڕۆژ ڕۆژووگرتن، ژەنینی سازی پیرۆزی تەموورە، کەلامخوێنی و دابەشکردنی خوانی «نیاز» لە «جەمخانەکان»دا بەرز ڕاگیرێت. ئەم نەریتە ئایینییە تەنیا سوننەتێکی ساڵانە نییە، بەڵکوو شادەماری ڕاگرتن و پاراستنی بەستەرە کۆمەڵایەتییەکان و ناسنامەی ئەم کۆمەڵگە چەند ملیۆنییەی زاگرۆسە. لەلایەکی دیکەی ئەم ناسنامە ئایینییەدا، مێژووی چەند دەیە سەرکوتکاریی سیستماتیک و زۆرداریی دوو قات دژی یارسانەکان لە ئێراندا بەدی دەکرێت؛ کۆمەڵگەیەک کە بەهۆی نکۆڵیکردن و بەفەرمی نەنناسینی لە یاسای بنەڕەتیدا، ڕووبەڕووی جیاکاریی هەمەلایەنەی پەروەردەیی، پیشەیی و مەدەنی، تێکدانی شوێنە پیرۆزەکان، مۆرکلێدانی فێقهیی مەترسیداری وەک «مەهدوورودەم»بوون، و هەروەها تێرۆر، بێسەروشوێنکردنی زۆرەملێ و لەسێدارەدانی دژبەرانی خۆی بووەتەوە. بەم حاڵەشەوە، کۆمەڵگەی یارسان توانیویەتی بە پشتبەستن بە پێکهاتەی خۆبەڕێوەبەری «جەم»، نەریتە زارەکییەکان، پەیوەندیی قووڵی ناسنامە لەگەڵ هونەری مۆسیقا و خۆڕاگریی مەدەنیی بەردەوام، بوون و کەرامەتی مرۆیی خۆی لە بەرانبەر سیاستەکانی سڕینەوەی ناسنامەدا بپارێزێت.
«خاوەنکار» (یا خاوەندکار بە مانای خواوەندگار/خاوەنکەرەم) گرنگترین جەژنی ئایینی و هێمای ناسنامەی ئایینی یارسانە کە لەسەر بنەمای کتێبی پیرۆزی «سەرئەنجام» دامەزراوە؛
- بەپێی بڕوای یارسان، لە سەدەی هەشتەمی کۆچی مانگیدا، سوڵتان سەحاک (دامەزرێنەری ئایینی یارسان) بە هاوڕێیەتیی هاوڕێ نزیکەکانی (بێنیامین، پیرمووسا و داوود) لە دوای هەڕەشەی نەیاران، سێ ڕۆژ و سێ شەو بەبێ ئاو و خۆراک لە ئەشکەوتی «نەوە» لە ناوچەی پەردیوەردا لەلایەن نەیارانەوە گەمارۆ دران.
- دوای تێکشکانی گەمارۆکە لە ڕۆژی چوارەمدا و ڕزگاربوونیان، خاتوون ڕەزباری (دایکی سوڵتان سەحاک) بە خوانێکی سادە بریتی لە گۆشتی کەڵەشێر و برنج پێشوازیی لێ کردن؛ ڕووداوێکی پیرۆز کە بە یادی ئەو خۆڕاگری و ڕزگاربوونە، پەیڕەوانی یارسان ساڵانە سێ ڕۆژ ڕۆژوو دەگرن و ڕۆژی چوارەم وەک جەژنی خاوەنکار پیرۆزبایی دەکەن.
خاوەنکار تەنیا سوننەتێکی ساڵانە نییە، بەڵکوو شادەماری نوێکردنەوەی پەیوەندیی ئایینی و کۆمەڵایەتیی ئەم کۆمەڵگەیە؛
- «شەوی نییەت» و ڕۆژووگرتن: بە دەستپێکردنی ڕۆژژمێری تایبەتی یارسانی (زیاتر لە بەرەبەری مانگی خەزەڵوەر)، پەیڕەوان بە نییەتی سێ ڕۆژ ڕۆژووگرتن دەچنە ناو ئەم ڕۆژانەوە.
- نەریتی «نیاز» و خوانی هاوبەش: لە ڕۆژی جەژندا، بنەماڵەکان قوربانی (بەزۆری کەڵەشێر) و نەزرییەکانی وەک هەنار، نانی تایبەت («گرده» و «کۆلێرە») ئامادە دەکەن کە دوای نزا و خوێندنی پیر و دەلیل، لەژێر ناوی «نیاز» لە جەمخانەکاندا بەسەر هەموو کەسێکدا دابەش دەکرێت.
- کەلامخوێنی و تەموورەژەنین: جەمخانە ناوەندی قورسایی ئەم جەژنەیە؛ شوێنێک کە پەیڕەوان بە ژەنینی سازی کەلەپووریی تەموورە (کە سازی پیرۆزی یارسانە) و خوێندنی کەلامە کوردی-هەورامییەکان، کەشی مەعنەوی و کۆمەڵایەتی دووبارە دەخولقێننەوە.
- دووبارە دروستکردنەوەی پەیوەندی و هاوپشتی: خاوەنکار دەرفەتێکە بۆ ئاشتی، وەلانانی قین و کینەکان، بەهێزکردنی هاوپشتیی ئایینی-فەرهەنگی و تێپەڕبوونی کۆمەڵایەتی لە قەیرانەکان.
کۆمەڵگەی یارسان هەمیشە لەژێر سەرکوتکاریی دوو قات و سیستماتیکدا بووە: ئەم کۆمەڵگەیە لە ئێراندا چەندین دەیەیە بەهۆی جیاکاری و سەرکوتکاریی سیستماتیک و دوو قات لەلایەن دەسەڵاتەوە ڕووبەڕووی ئاستەنگ بووەتەوە. لەلایەکەوە وەک کەمینەی کورد/لەک/لوڕ و لەلایەکی دیکەوە بەهۆی نکۆڵیکردن و بەفەرمی نەنناسرانی لە یاسای بنەڕەتیدا و جیاکاریی توندی مەزهەبی لەلایەن حکوومەتە ناوەندییەکانەوە. بەم حاڵەشەوە، پاراستنی ناسنامە و بەردەوامییان لەسەر چەند فاکتەری پێکهاتەیی و فەرهەنگی وەستاوە؛
1. پێکهاتەی «جەمخانە» و سیستەمی زارەکی و سینگ‌بە‌سینگ: ڕێوڕەسم و بڕواکانی یارسان پشتیان بە دامەزراوەی ناوەندی یان بەستراوە بە دەوڵەت نەبەستووە. ناوەندی «جەم» (ئاڵقەی عیبادەت و بڕیاردان) لە هەموو گوند و شارەکاندا بە شێوەی خۆبەڕێوەبەری بەڕێوە دەبرێت و ڕاهێنانە ئایینی، فەلسەفی و شێعرە پیرۆزەکان («کەلام») بە شێوەی زارەکی لە نەوەیەکەوە بۆ نەوەیەکی تر گوازراونەتەوە.
2. پەیوەندیی قووڵی ناسنامەی ئایینی لەگەڵ هونەر و مۆسیقا (تەموورە): تەموورە تەنیا سازێکی مۆسیقا نییە، بەڵکوو «کەلامی بێژەر و قسەزان» و پێناسەی یارسانە. ئەم سازە و سروودە پەیوەندیدارەکانی، خەباتی مەزهەبی و فەرهەنگییان لە ناو فەرهەنگی ڕۆژانە، بنەماڵە و هونەردا تێکەڵ کردووە و لەناوبردنی بۆ سیستەمە سەرکوتکەرەکان ئەستەم کردووە.
3. ڕەوشتی پشتیوانی و پشتبەستن بۆ خۆی ناوخۆیی: بەهۆی بێبەشبوونی توند لە دامەزراندنی دەوڵەتی و دەرفەتە فەرمییەکان، کۆمەڵگەی یارسان پشتی بە تۆڕەکانی پشتیوانیی ئابووری و کۆمەڵایەتیی ناوخۆیی بەستووە. نەریتی «نیاز» و خوانە گشتییەکان هێمایەک لە دابەشکردنی دادپەروەرانەی سەرچاوەکان و هاودەردی بۆ توێژە زیانپێکەوتووەکانی ناو کۆمەڵگەیەن.
4. خۆڕاگریی مەدەنی و گیانفیدایی بۆ پاراستنی هێماکان: خۆڕاگریی یارسان نەتەنیا بێدەنگ نەبووە؛ ئەوان لە دەیەکانی ڕابردوودا لە ڕێگەی ناڕەزایەتیی مەدەنی، مانگرتن و تەنانەت ئاڵوگۆڕکردنی هەڵسوکەوتی هێمایی (وەک پەرچەکرداری توند بەرانبەر بە تاشینی زۆرەملێی سمێڵی پیرۆزی یارسانییەکان لە بەندیخانەکاندا) نیشانیان داوە کە ئامادەن بۆ پاراستنی کەرامەت و ناسنامەی خۆیان تێچووی قورسی مرۆیی بدەن.
لە نموونەی سەرکوتکارییەکان، جیاکارییە سیستماتیکەکان و توندوتیژییە حکوومییەکان دژی کۆمەڵگەی یارسان لە دەیەکانی ڕابردوودا بریتین لەمانەی خوارەوە؛
- نکۆڵیکردن لە ناسنامە و بەفەرمی نەناسینی یاسایی: کۆماری ئیسلامی ئایینی یارسان وەک ئایین و ناسنامەیەکی سەربەخۆ بەفەرمی ناناسێت (ئەسڵی ۱۳ی یاسای بنەڕەتی تەنیا زەردەشتی، کەلیمی و مەسیحی بەفەرمی دەناسێت) و ئەم کەلەبەرە یاساییە بەستێنی بێبەشبوونی هەمەلایەنەی ئەم کۆمەڵگەیەی ڕەخساندووە.
- بێبەشبوونی پیشەیی و پاڵاوتنی ئیداری: هاووڵاتییانی یارسانی بەهۆی بڕوا ئایینییەکان و هەبوونی سمێڵ (وەک یەکێک لە نیشانە ئایینییەکان) لە چاوپێکەوتنەکانی پاڵاوتندا ڕەت دەکرێنەوە و لە دامەزراندن لە ئیدارە دەوڵەتییەکان و پلە و پێگە کلیدییەکان بێبەش دەکرێن.
- بێبەشبوونی پەروەردەیی و فەرهەنگی: کتێبە درسییەکان لە سەرەتاییەوە تا زانکۆ تایبەتن بە ئیسلامی شیعه و هیچ نەرمییەک بەرانبەر ئایینەکانی تر لە کەرتی پەروەردەدا نیشان نادرێت؛ هەروەها بڵاوکردنەوەی سەرچاوەکان سەبارەت بە یارسان ڕووبەڕووی فیلتەرکردنی توند دەبێتەوە و ڕێگری لە دامەزراندنی قوتابخانەکان بە فێرکارییەکانی یارسانی دەکرێت.
- سووکایەتیکردن و گوشار بۆ سەر سەربازانی یارسانی: ئەندامانی یارسان لە ناوەندە سەربازییەکاندا بەهۆی هەبوونی سمێڵەوە بە بەردەوامی سووکایەتییان پێ دەکرێت و لەلایەن فەرماندەکانەوە ناچار بە تاشینی سمێڵ دەکرێن؛ گوشارێک کە لە هەندێک حاڵەتدا بووەتە هۆی خۆکوژیی سەربازان.
- بێبەشبوونی شاری و سیاسی: ناوچە یارساننشینەکان لە تەرخانکردنی بودجە و ئیمکاناتی پێویست (وەک قوتابخانە و دەرمانخانە) بێبەشن، بەرپرسانی خۆجێیی و ئیداری لە کەسانی غەیری یارسان دادەنرێن و ئەم کۆمەڵگەیە هیچ نوێنەرێکی لە مەجلیسی شۆرای ئیسلامیدا نییە.
- تێکدانی جەمخانەکان و قەدەغەکردنی ڕێوڕەسمەکان: یارسانەکان ڕێگەیان پێنادرێت «جەمخانە» (پەرستگای سەرەکیی خۆیان) دروست بکەن و تا ئێستا زۆرێک لە شوێنە پیرۆزەکان و جەمخانەکانیان لەلایەن هێزە ئەمنییەکان و بەسیجەوە هێرشیان کراوەتە سەر.
- بێبەشبوونی مەدەنی و یاسایی: پەیڕەوانی ئەم ئایینە ڕێگەیان پێنادرێت هاوسەرگیری تۆمار بکەن، وەرگرتنی میرات و مۆڵەتی کاسبی لەسەر بنەمای فێرکارییەکانی خۆیان وەربگرن و دەقە مەزهەبییەکان و فێرکاریی زمانی کوردییان بەفەرمی ناناسرێت.
- سنووردارکردن لە ڕێوڕەسمی بەخاکسپاردندا: یارسانەکان لە هەبوونی گۆڕستانی سەربەخۆ بێبەشن و تەرمی مردووەکانیان بە ڕێوڕەسمی ئیسلامی و هاوڕێ لەگەڵ سووکایەتیدا لە گۆڕستانە گشتییەکاندا دەنێژرێن.
- مۆرکلێدانی فیقهی و مەترسیی «مەهدوورودەم»بوون: لەسەر بنەمای تێگەیشتنە فیقهییەکان (وەک ماددەی ۳۱۰ی یاسای سزادانی ئیسلامی)، پەیڕەوانی ئەم ئایینە کافر یان گڵاو ناو دەبرێن و ئەگەر لەلایەن موسڵمانێکەوە بکوژرێن، بکوژەکە بە مەهدوورودەم ئەژمار ناکرێت و لە قیساس یان دیە بێبەری دەبێ.
- سەرکوتکردنی کۆبوونەوەکان و ناڕەزایەتییە جەماوەرییەکان: ناڕەزایەتیی یارسانییەکان بەرانبەر سرکوتکارییەکان و سووکایەتییەکان، بە توندوتیژی وڵام دراوەتەوە؛ لەوانە ناڕەزایەتییەکانی دەیەی ۶۰ بەرانبەر بە هەڵکەندنی گۆڕی «نورعەلی ئیلاهی جەیحۆنئابادی» (یەکێک لە گەورەکانی ئایینی یاری) لە هەشتگرد کە بووە هۆی کوژرانی چەند هاووڵاتییەک، و تێکهەڵچوونەکانی ساڵی ۱۳۸۳ لە میاندواو لەسەر تاشینی زۆرەملێی سمێڵی سەربازێک کە بووە هۆی کوژرانی ۹ کەس و دەرکردنی حوکمی سێدارە و زیندانی قورس.
- کارەساتەکانی شەڕ و بۆردومانی کۆمەڵکوژیی کیمیایی زەرده: گوندی یارساننشینی «زەرده» لە ۳۱ی پووشپەڕی ۱۳۶۷ بووە ئامانجی بۆردومانی کیمیایی عێراق کە تێیدا ۲۷۵ کەس کوژران و ۱۱۴۶ کەس ژەهراوی بوون و دوای ساڵانێک، بەرپرسانی حکوومی هیچ هەنگاوێکیان بۆ چارەسەری دەرەنجامەکانی (منداڵانی نوقستان، کێشەی هەناسەدان و عەسەبی) ئەنجام نەداوە.
- تێرۆری حکوومی و دەرەوەی سنوور: تێرۆر و سڕینەوەی فیزیکیی کەسایەتییە ئایینییەکان و چالاکانی یارسان لە ناوخۆ و دەرەوەی وڵات، لەوانە تێرۆری «سەید خەلیل عالی‌نژاد» لە سوید (۱۳۸۰)، «حوسێن ئەحمەدی جەیحۆنئابادی» لە عێراق (۱۳۹۰)، و تێرۆری دوو برا یارسانی (ڕۆشن و فەرشاد ڕوستەمی) لە سوید (۲۰۱۶).
- بێسەروشوێنکردنی زۆرەملێ و کوشتنی چالاکان لە بەندیخانەدا: گیانلەدەستدان یان لەسێدارەدانی چالاکان و هاووڵاتییانی یارسانی وەک قوربانی حوسێنی (۱۳۶۱)، کیانووش ئاسا (کوژراو لە ناڕەزایەتییەکانی ۸۸ و بێسەروشوێنکردنی تەرمەکەی)، موحسن مورادی (کوژراو لەژێر ئەشکەنجە لە بەندیخانەی قزڵحسار لە ۱۳۹۷)، و ڕامین حوسێنی موشعشەعی لە بەندیخانەی هەمەدان.
- سەرکوتکردنی خوێناوی لە بزووتنەوەی ۱۴۰۱ و لەسێدارەدانەکان: ئامادەیی بەرچاوی یارسانییەکان لە ناڕەزایەتییەکانی ۱۴۰۱دا (لەوانە لە سحنە و کرماشان) کە بە دەستڕێژی ڕاستەوخۆی هێزە ئەمنییەکان بووە هۆی کوژرانی هاووڵاتییانی وەک سینا نادری، ئارمین سەیادی و مینوو مەجیدی. هەروەها دەسبەسەرکردنی دەیان کەس لە ڕێوڕەسمی ساڵیادی سەید خەلیل عالی‌نژاد لە سەحنە و لەسێدارەدانی ناڕازییانی یارسانی لەوانە «ڕەزا ڕەسایی» لە گەلاوێژی ۱۴۰۳دا.
- خۆسووتاندنەکان و خۆکوژییە ناڕەزایەتییەکان: تاشینی زۆرەملێی سمێڵی زیندانییان (وەک کەیۆمەرس تەمتاک لە بەندیخانەی هەمەدان لە ۱۳۹۲دا) کە بووە هۆی شەپۆلێک لە خۆسووتاندنی ناڕەزایەتی و گیانلەدەستدانی هاووڵاتییانی وەک حەسەن ڕەزایی، نیکمەرد تاهیری و محەمەد قەنبەری، یان خۆکوژیی لاوانی وەک حیکمەت سەفەری و شلێر ئەحمەدی لەبەر گوشارە ئەمنییەکان و لێپرسینەوەکان.
ڕێکخراوی مافی مرۆڤی کوردپا، بەڕێوەچوونی ئایینی «خاوەنکار» و بەردەوامبوونی هەوڵە کۆمەڵایەتییەکانی کۆمەڵگەی یارسان بۆ پاراستنی نەریتەکان، ڕێوڕەسمەکان و ناسنامەی فەرهەنگی-ئایینی خۆی، بە مافی بنەڕەتی و بێ ئەملاوئەولای ئەم کۆمەڵگەیە دەزانێت لەسەر بنەمای هەموو پێوەرە نێودەوڵەتییەکانی مافی مرۆڤ. کوردپا وێڕای بەرزڕاگرتنی خۆڕاگریی مەدەنی و فەرهەنگیی پەیڕەوانی ئایینی یاری لە پاراستنی ناسنامەی کۆمەڵایەتییان، هەموو سیاستە پێکهاتەیی، ئەمنی و سیستماتیکەکانی حکوومەت لە نکۆڵیکردن، سڕینەوە و سەرکوتکردنی ئەم کۆمەڵگەیە بە توندی شەرمەزار دەکات و ئەوە بە نموونەیەکی دیار، ئاشکرا و سیستماتیک لە پێشێلکاریی مافە بنەڕەتییەکانی کەمینە ئایینی و مەزهەبییەکان دەزانێت.
کوردپا جەخت دەکاتەوە کە کۆمەڵگەی یارسان سەرباری بەرگەگرتنی چەندین دەیە زۆرداریی دوو قات، توندوتیژییە پێکهاتەییەکان و سەرکوتکاریی بەردەوام، نابێت جارێکی تر توێژێک لە «نکۆڵیکردن، بێدەنگی و گوێپێنەدان» لە بیروڕای گشتی، ڕاگەیاندنەکان و مێکانیزمە نێودەوڵەتییەکانی مافی مرۆڤدا ئەزموون بکات. بەڵگەدارکردنی ژیانی سەرکوتکراوی ئەم کۆمەڵگەیە و ئاشکراکردنی ڕەهەندە بەرفراوانەکانی پێشێلکاریی مافی مرۆڤ دژی ئەوان، «ئەرکێکی مافی مرۆڤییە»؛ ئەرکێک بۆ تێکشکاندنی پەرژینی بێدەنگی، ڕەنگدانەوەی خۆڕاگری و داواکارییە ڕەواکانی یارسانەکان، وڵامدەرکردنی دەسەڵاتی سەرکوتکەر و هەنگاوێکی پێویست لە ڕێگەی هێنانەدی تەواو و بێمەرجی مافە یەکسانەکانیان.
ئامادەکردن؛ ئەوین مستەفا‌زاده
