رۆژهەڵاتی ناڤین و سیاسەتی نێودەوڵەتی و وڵاتانی ناوچەیی و پرسی كورد

رۆژهەڵاتی ناڤین و سیاسەتی نێودەوڵەتی و وڵاتانی ناوچەیی و پرسی كورد لە سەدەی 21دا ‌(هۆ و هۆكارەكان)، بەشێك لە خاڵە شاراوەكان لە سەدەی رابردوودا

عومەر عینایەتی

به‌شی دووهه‌م و کۆتایی

(لە پاش شكانی شۆڕشی كورد لە ساڵی1975 و "رێككەوتنامەی ئەلجەزایر" لە نێوان ئێران وعێراق تەنانەت بێدەنگیی زلهێزانی هاوبەش لە ساڵەكانی 1980 كوشتاری گەلی كورد هەتا ساڵی 1989 كە بە هەزاران گوند وێران كرا ودەسەڵاتی بەعس لەژێر ناوی ئەنفال زیاتر لە 182000 لە هاووڵاتییانی كورد كوژران وبێسەر و شوێن كران و لە نێوان شەڕی 8 ساڵەی ئێران وعێراق ناوچەی هەڵەبجە كیمیاباران كرا، هاوكات لە بەشی رۆژهەڵات شاری سەردەشت ولە ناوچەی كرماشان گوندی "زەردە" ولەم كیمیابارانەدا زیاتر لە 5 هەتا 6 هەزار كەس كوژراوە، پاشان بووە هۆی ئاوارەیی وراپەڕینی خەڵكی باشووری كوردستان كە نزیك بە 2 میلیۆن كورد روویان لە رۆژهەڵاتی كوردستان وباكووری كوردستان كرد، لە ئاكامدا بەشی باشوور وەكوو هێڵی 36 دەرەجە كەوتە ژێر چاوەدێریی زلهێزانی هاوبەش و لەژێر ناوی نەتەوە یەكگرتووەكان چاودێریی دەكرا، هەتا ساڵی2000 وهاوكات هێرشی عێراق بۆ سەر كوەێت ئەم بوارەی بۆ ئەمریكا رەخساند. بەپێی رێككەوتننامەی ئەلجزائیر دەستی ئەمریكا بكرێتەوە، لەناو عێراقدا وبە سیاسەتی هاوبەشی وڵاتانی بەرژەوەندی خواز هێرشی هاوپەیمانی ناتۆ كرایە سەر عێراق لە ساڵی 2003 ورووخانی یەكجاریی عێراقی بەعس واتە عیراقی رێككەوتن ودروست كراوی بریتانیا لە ساڵی1920 هەتا ساڵی2000 بۆ ماوەی 80 ساڵ كە پاشان ئەم رێككەوتننامەیە 99 ساڵە نەبوو، دەبوا ئەم عێراقە هەڵوەشێتەوە بۆ جارێكی دیكە بنیاد بنرێتەوە و كورد بۆ جارێكی دیكە وەكوو ساڵی1920 كە دوو سەرۆك خێڵی ویلایەتی شارەزور وویلایەتی مووسڵ عێراقیان دروست كرد ئەمجار لەژێر ناوی حیزبی و بە ناوی پارتی ویەكیەتی لە دوای رووخانی سەدام، هەمان رۆڵی ساڵی 1920 دەگێڕن، لە ساڵی 2003دا كورد جارێكی دیكە وەكوو كارتێك بەكار هێنرا بۆ دروست كردنی عێراقی نوێ وهەمان نوێنەرایەتیی شارەزوور وویلایەتی مووسڵ، بەڵام بە قەیرانی ناوچە دابڕاوەكانی وەكوو كەركووك وشەنگار وخانەقین ودیالە و جەلەوڵا و مووسل. ئەگەر ئەم رێككەوتننامەیە 99 ساڵە بوایە، عێراق هەر وەكوو دوڕگەی "هۆنگكونگ" لەسەر بڕیاری 99 ساڵە بوو وكاتی رێككەوتنەكە تەواو بوو، بریتانیا "هونگكونگ"ی رادەستی چین كردەوە، دەبوایە ویلایەتی شارەزوور بدرایەتەوە بە ئێران وویلایەتی مووسڵ بدرایەتەوە بە توركیە، هەرچەند لە دوای رووخانی دەوڵەتی بەعس لە چوارچێوەی سیاسەتی نێودەوڵەتی ورێكخراوی نەتەوە یەكگرتووەكان وگرووپی G8 بۆ داڕشتنەوەی دەوڵەتێكی نوێ لەژێر ناوی "عێراقی فیدراڵ" بڕیاری لەسەر درا وئانیكات لە ناوخۆی عێراق بە سێ بەش دابەش كرا:هەرێمی كوردستان،هەرێمی شیعە وهەرێمی سوننە.

(لەناو وڵاتی توركیە، بە پشتیوانیی بریتانیا دەوڵەتێكی فاشیستیی بە سەرۆكایەتیی كەماڵ ئاتاتورك هاتە پێكهاتن و لەسەر بنەمای "دەوڵەت - نەتەوە"وداڕشتنی یاسای بنچینەیی بووە هۆكارێك كە نكۆڵی لە بوونی نەتەوەیەكی دیكە بكەن جگەلە تورك نەبێت ئەم بزاڤە فاشیستییە بووە هۆی كوشتاری زیاتر لە میلیۆنێك ئەرمەنی ولە پاشان سەركوتی هەموو شۆڕشەكانی كورد و راگواستنی ملیۆنان كورد لە زەێدی خۆیان، تەنانەت لە ساڵەكانی 1937 و 1938 دەستی كرد بە كوشتاری كوردان بەتایبەت لە ناوچەی دێرسیم كە نزیك بە100000 كورد كوژران ووێران كرانی هەزاران گوند، هەرچەند كە توركیە لەگەڵ ئاڵمان وئیتالیا لەبەرەی "موتەحدین"دا بوو لە شەڕی یەكەم ودووەمی جیهانی، بەڵام لە دوای رووخانی رووسیە ولە كۆتایی شەڕی دووەمی جیهانی بەرەیەكی نوێ كراوە بەناوی شەڕی سارد ودوو جەمسەری كۆمۆنیستی وسەرمایەداری وبە پشتیوانیی وڵاتانی رۆژئاوا وەكوو پشتێندێك توركیە هاتە بەرەی پشتیوانی لە هێزی ناتۆ لە بەرامبەر سۆڤیەت ئەم هاوپەیمانەتیە بووە هۆی بێدەنگیی وڵاتانی رۆژئاوا لە بەرامبەر هەر كوشتارێك سەبارەت بە كورد پەیڕەو دەكرا بێدەنگییان هەڵدەبژارد.

4- پێكهاتەی ژێئۆپۆلیتیكی دونیا لە روانگەی سئول بن كوهن.

سئول بن كوهن: لە بۆچوونی پێكهاتەی ژێئۆپۆلیتیكی دونیا، دونیا بە دوو سنووری ژێئۆستراتژیك دابەش دەكات، كە هەركام لەوانە بە چەند ناوچەی ژێئۆپۆلیتیك دابەش دەكات، ناوچەكانی ژێئۆستراتیژیكی لە ئاكامی بێ ئیرادە بوون وخۆ بەدەستەوە دانی بەشێكی نەتەوەیی ژێردەستە وەكوو دەسەڵاتی ناوچەیی كە لەژێر زەختی هێزی نیزامی نەتەوەیەكی سەردەستە بووە هۆكارێك لەژێر كاریگەریی دەوڵەتانی بەرژەوەندی خواز سیاسەتی دەوڵەت نەتەوی سەردەست زاڵ بكەن لە ناوچەكاندا، دەسەڵاتی ژیۆستراتیژیك كاریگەریی ناوچەیی ژیۆپۆلتیك لە ئاكامدا كاریگەریی لەسەر سیاسەتی دونیا دانا، لە بۆچوونەكانی بن كوهن رۆژهەڵاتی ناڤین وئاسیای باشووری رۆژهەڵات وئافریقای باشووری وڵاتی سەحرا كە خاوەن پێگەی ستراتیژیكن لە باقی ناوچەكانی دیكە جیاكرانەوە ولە نێوان دوو زلهێزی دەسەڵاتدار قەتیس ماوە وەكوو هێڵی پشتێندە كەوتنە ژێر زەختی سیاسیی بەرژەوەندی خوازانی هاوبەش، "بن كوهن" ناوچەی رۆژهەڵاتی ناڤین بە ناوچەیەكی ئاڵۆز دەست نیشان دەكات وەكوو وڵاتانی ئەفغانستان، پاكستان، ئێران، توركیە، سوریە، عێراق، ئیسرائیل، لوبنان، میسر كەلە لەناو خۆیاندا لە پێشبڕكێ دان هیچ لێك نزیك بونەوەیەك لە نێوانیاندا نابینرێت ( بەهۆی گرێدراوییان لە بواری سیاسی و ئابووری سەنعەتیان بە وڵاتانی زلهێزەوە) و لە هەمان كاتدا زلهێزانی وەكوو ئەمریكا وڵاتانی ئورووپا چین، هیندوستان ورووسیە بە دەستێوەردانیان هۆكاری سەرەكین.

تەواویەتی خاكی وڵاتی كوردستان كە لەناو جەرگەی رۆژهەڵاتی ناڤین دایە و خاوەن پێگەی تایبەتی سێ كوچكەی شارستانیەتی هەرە گرینگ لەناو مێژوودا بەرچاوە وەكوو شارستانیەتی ئاریایی، سامی، ئالتایی هەروەها دابەش بوونی لە نێوان وڵاتانی ناوچەییدا كە خۆیان وەكوو دەسەڵاتی بەهێز نیشان دەدەن. هەركام لە لایەكەوە لە پێشبڕكێ وململانێی ناوچەیی دان وهەركام دەیهەوێت خۆی وەكوو زلهێزی ناوچەیی نیشان بدات ودەیانهەوێت هەركام رۆڵی تایبەتیش بگێڕن لەپیناو بەرژەوندیاندا بەڵگەی بەرچاویش ئەوەیە كە هەركام لەم وڵاتانە پشتیوانی لە حیزبی كوردی ورێكخستنەكانی كوردی دەكەن بو ئەوەی ئیمتیازێك لە ركەبەری بەرامبەری لە ئەم ململانێیەی ناوخۆی رۆژهەڵاتی ناڤین بەدەست بهێنن. لە كوردستان وەكوو پێخۆرێك بەكار دێنن سەبارەت بە وڵاتانی بەرژەوەندی خوازی دەرەكی بۆ سات و سەودای نێودەوڵەتی بەتایبەت ئەمریكا و رووسیە كە بە ئاسانی دەتوانن دەست بخەنە ناو دەسەڵاتە ناوچەییەكان بەتایبەت ئەو وڵاتانەی كە كوردیان تێدایە بۆ بەدەستهێنانی ئیمتیازی زیاتر لە كاتی پێویست بە هۆی حیزبە كوردییەكان كە لەژێر چەتری ئەوان دان بۆ مەبەستی تایبەت بەكاریان بهێنن.

5- تیۆریی هیلالی هیلكەیی لەلایەن جێفری كەمپ:

پرۆفیسۆر جیفری كەمپ، لە نوسراوەی خۆی لە ساڵی 1977دا دەڵێت كۆی گشتیی وڵاتانی ناوچەی رۆژهەڵاتی ناڤین بەتایبەت وڵاتانی دەوروبەری كەنداو ودەریای كاسپیەن هەتا دەریای سپی بازنەیەكی هیلكەییە كە رۆڵی ستراتیژیكی وزە دەگیڕێت، باشوور وباكوور ئەم ناوچەیە بەگشتی بە دوو خاڵی سەرەكیی دەست نیشان دەكات كە بۆ پێداویستیی رۆژانە كانزایی وزە لە دونیادا و پێداویستیی لە سەدەی 21 بەتایبەت بۆ وڵاتانی رۆژئاوا گرینگیی خۆیان هەیە، سەرچاوەیەكی ئاگادار باس لەوە دەكات كە ناوچەی دەریای كاسپیەن زیاتر لە 2 ملیارد بۆشكە نەوتی خاوی هەیە و هەروەها باس لەوە دەكرێ لە ساڵی 2002دا لە كەنداو 31% تەواوی نەوتی دونیای بەرهەمهێناوە، هەروەها تەنیا لە دوو وڵاتی ئێران ورووسیە خاوەنی 70% گازی سروشتین و لە ئاستی دونیادا، سەرەڕای مشتومڕێكی زۆر لە ئاستی سەرەوەدا ورامیاری ژیۆئیكۆنۆمی لە دونیادا دوای شەڕی سارد گرینگیەكی زۆری پێ دەرێت وەكوو سەرچاوەی سروشتی لە ئاست وڵاتانی زلهێزی دونیا كە بەشێك خاوەن بیرمند وا زانایان وەكوو هارتلەندی نوێ ناوی دێنن.

كوردستان لە روانگەی "جیفری كەمپ"ەوە لە سێ لاوە خاوەن پێگەی تایبەتە:
1- بەشێكی زۆر لە باشووری كوردستان لەناو خاكی عێراقە كە خاوەن پێگەی تایبەتە لە بواری نەوتدا وەكوو كەركووك و شیواشۆك ودەوروبەری كە دەتوانین بڵێین 50% نەوتی لەخۆ گرتووە لەناو بازنەی تیۆریی جفری كەمپدا گرینگی پێدەدات.
2- كوردستان لە راستیدا هەمان هارتلەندی (پشتێندەی) تازەیە كە جیرانی وڵاتانی رۆژئاوایە كە شوێنێكی ستراتیژیكی هەیە لە هاتوچۆ كردنی بواری بازرگانیدا خاوەن گرینگیەكی تایبەتە ونزیكترین پێگەی پێوەندییدارە بە وڵاتانی رۆژئاواوە لە بواری هێڵی نەوت وگاز لە دەریای سپی و دەریای رەش بە ئاسانترین شێوە بۆ بازاڕی بەركار هێنەر لەناو جەرگەی رۆژهەڵاتی ناڤیندا كوردستان روڵی گرینگ دەگێڕیت.
3- ئەوەی كە كوردستان لە بواری دابین كردنی وزەدا دەتوانێ رۆڵی گرینگ بگێڕێت، دەبێ بۆ ئەم مەبەستە ئاسایشێك لە ناوچەكەدا بێت بەتایبەت كە هێڵی هێلكەیی ستراتیژیكیی وزەیە، ئەگینا بۆ ئەم مەبەستە نابێ كوردستان لەبەرچاو نەگیرێت، دەنا دەتوانێت ئاسایشی ناچەكە ئاڵۆز بكات و لە تەواویەتی هێڵی بازنەیدا كێشە دێتە ئاراوە.

كاتێك چۆنیەتیی داڕشتنی بیرۆكەی ستراتیژێكی زلهێزانێكی وەكوو:" بریتانیا، فەرانسە، روسیە، ئەمریكا وهاوپەیمانەكانی لەناو رۆژهەڵاتی ناڤینمان بۆ روون دەبێتەوە، دەبێ لەوە تێ بگەین كە هەر وڵاتیك بەپێی بەرژەوندیی خۆی هەڵسوكەوت دەكات، بۆ ئەم مەبەستەش پێویستە دیسان بگەڕێینەوە بۆ رابردوو كە گەورەترین قەیرانی سیاسی، ئابووری و فەرهەنگی لە رۆژهەڵاتی ناڤین دروست كرد و بەتایبەت كوردستان وبارودۆخی جوغرافیای ناوچەكەی گۆڕی وكورد بوو بە سووتەمەنیی ئەم گۆڕانكاریانە لێرەدا دەبێ ئاماژە بە رێككەوتننامەكانی:"سایكس پیكۆ، لۆزان و بالفور بكەین".

1- پێكهاتنی رێككەوتننامەی "شەریف حوسێن - ماك موهان" لە سیاسەتەكانی داگیركاریی بریتانیا وفەرانسە بۆ داڕشتنی جوغرافیای رۆژهەڵاتی ناڤین لە بەرامبەر لاواز كردنی دەسەڵاتی عوسمانی.
داگیركاریی بریتانیا لە سەرەتاكانی سەدەی20دا لەپێناو لێك هەڵوەشانەوەی دەوڵەتی عوسمانی ودەستبەسەر داگرتنی بەشێك لە ناوچەكانی عەرەبی وپشتیوانی كردنی لە عەرەبەكان و بە فەرمی ناساندنیان لە بەرامبەر دەسەڵاتی عوسمانی وبە پشتیوانیی هێزی نیزامی دەستی كرد بە ئاژاوە گیڕان بە مەبەستی تایبەت.
لەژێر ناوی بڕیارنامەی ئۆكتۆبری ساڵی 1915 حوسێن، ماك موهان وبە فەرمی ناسینی بەشێك لە عەرەبەكان كە لەژێر دەسەڵاتی عوسمانیدا فەلەستین بەتایبەت دەبوایە بە فەرمی بناسرابایە، بەڵام بە پێچەوانەی بڕیارەكە بەڵێنییەكانی داگیركاری كە دەبوا هەتا پێش كۆتایی شەڕی جیهانی جێبەجێ بكرابایە، بەڵام پێكهاتنی نهێنیی بریتانیا و فەرانسە ئەم ناوچانەیان لە نێوانی خۆیاندا دابەش كرد بڕیارنامەی (سایكس، پیكۆ) لە ساڵی 1916دا چۆنیەتیی ئەم دابەش كردنە وپێكهاتنە ئاشكرابوو لەو نێوانەدا رازی بوون لەسەر فەلەستین كە خاوەن پێگەی تایبەتە ولەم بارەیەوە كە هیچ دەسەڵاتێك بە تەنیایی خۆی دانەسەپێنێت ودەبێ لەژێر چاوەدێریی سیاسەتی نێودەوڵەتیدا بمێنێتەوە.

لە ساڵی 1917 لەسەر بنەمای بڕیاری ( بالفور ) بریتانیا بەڵێنی دابوو بە جوولەكەكان بۆ دامەزراندنی بنكەیەكی فەرهەنگیی لەسەر وڵاتی فەلەستین، بریتانیا هەرچەند ئەو بەڵێنیانەی دا، بەڵام كۆنفرانسی ئاشتیی نێودەوڵەتی لە دوای شەڕی یەكەمی جیهانی ئەم بەڵێنیانەی قبووڵ نەكرد، هەرچەند لە بڕیارنامەی "مەك موهان وشەریف حسین"دا بریتانیا لە بەرامبەر شۆڕشی عەرەبەكان دژ بە دەوڵەتی عوسمانی بەڵێنیی سەربەخۆیان پێدابوون، هەروەها لە ساڵی 1917 بۆ وەدیهێنانی ئاواتەكانی دەوڵەتی یەهوودەكان لەسەر خاكی فەلەستین پشتیوانییان لێ بكات، هەروەها جیاواز لەوەی كە ساڵی 1916 بەڵێنی بڕیارەكانی نێوان فەرانسە ورووسیە و بریتانیا ناسراو بە سایكس پیكو، وڵاتانی عەرەبی كەلە دەوڵەتی عوسمانی جیابوونەوە لە نێوان خۆیاندا دابەش كرا و كەوتنە ژێر دەستی سیاسەتی داگیركاری، لەم بڕیارنامە نهێنیە سێ قۆڵیەی بریتانیا، فەرانسە وروسیە، هەركام بە دوو شێوە دەسەڵاتیان هەبێت لە ناوچەكەدا راستەوخۆ وناڕاستەوخۆ وپشتیوانی كردنیان لە دەسەڵاتدارانی عەرەب كەلە دەوڵەتی عوسمانی جیابوونەوە، لە رۆژهەڵاتی ناڤین سنوری جوغرافیایی داهاتوویان دیاری كرد، لە كۆتایی شەڕی یەكەمی جیهانی، یەكەم، بریتانیا وفەرانسە شۆرای بەرزی كۆمەڵگای نێودەوڵەتییان پێكهێنا و ئەم مافەیان بۆ خۆیان پاراست كە لەلایەن كۆمەڵگای نێودەوڵەتی و بەڕێوەبەرییەوە ئەم ناوچانەی كە داگیریان كردبوو ولە دەوڵەتی عوسمانی جیاببوونەوە، لەژێر چاودێریی خۆیان هێشتەوە وبەم شێوەیە لە نێوان خۆیاندا دابەشیان كرد، بریتانیا جگە لەوەی كە بوو بە میراتی فەلەستین وماوەرای ئوردون،عێراقی خستە ژێر دەسەڵاتی خۆی و لوبنان وسوریە كەوتنە ژێر دەسەڵاتی فەرانسە، فەرانسە، بەهێزی چەكداری سووریەی داگیر كرد.

پەیمانی سوور ساڵی1920 لە نێوان دەوڵەتی عوسمانی وبەرەی براوەی شەڕ، واتە موتەفەقین هاتە ئاراوە. هاوكات داگیر كردنی "كیلیكیە"بەدەست فەرانسەییەكان بە رەزامەندیی خودی دەوڵەتی عوسمانی، هەروەها داگیر كردنی تەواویەتی توركیە لەلایەن یۆنان وئیتالیا وبەشێك لە رۆژهەڵاتی باكووری توركیە لكێندرا بە ئەرمنستانەوە كە پاشان بووە هۆی كوشتاری بە كۆمەڵی ئەرمنییەكانی ناوخۆی توركیە. پێكهێنانی دەوڵەتی كوردستان هاتبووە ئاراوە وپێشبینی كراو بوو لەسەر بنەمای راپرسیەكی گشتی كە هەرگیز نەكرا، راپرسی وبڕیارنامەی لۆزان لە ساڵی 1923 هەموو جوغرافیاكەی بە شێوەیەك گۆڕی وسنوورەكانی دەوڵەتی توركیە بەم شێوەیەی كە ئێستا هەیە داڕێژرا، بەڵام ئەوەی كە چارەنووسی نادیار بوو ئەوكات ویلایەتی مووسڵ بوو كەلە بنچینەدا لەژێر چاوەدێریی فەرانسەدا بوو كە ساڵی 1925 رێكخراوی نەتەوەكان سەردەستە واتە شۆڕای بەرزی ئەوكات ویلایەتی مووسڵیان بە عێراقەوە گرێ دا، هەرچەند ویلایەتی مووسڵ خاوەنی نەوت بوو، بەڵام هاوكات لە بەرامبەر هەڵگیرسانی شۆڕشی كوردان بە ناچاریی سپاردی بە بریتانیا، لەبەر ئەوەی كە بریتانیا پێویستیی بە نەوت بوو، لە بەرامبەر شۆڕشی كورداندا راوەستا وبە هەموو شێوە و پلانێك شۆڕشی كوردانی سەركوت كرد. كاتێك فەرانسەییەكان لە بەرامبەر ئیمتیازی بەشێك لە كۆمپانیای نەوت، ویلایەتی مووسڵیان دا بە بریتانیا، لە دەستبەجێ دەستی لەناو سوریەدا كرایەوە. لێرەدا دەتوانین بڵێین كەلە ئاكامدا رۆڵ وگرینگیی فەرانسەییەكان لە داڕشتنی جوغرافیای رۆژهەڵات، بۆ جارێكی دیكە پلانەكان داڕێژراوە و بووە هۆی دروست بوونی دەوڵەتی لوبنان. هاوكات لەسەر ئەم بنەمایانە، دەوڵەتانی باڵا دەستی ئورووپایی بۆ بەدەستهێنانی ئیمتیاز وبەرژەوندییەكانی خۆیان لە چوارچێوەی ئەم سنوورانەی كە دروستیان كرد توانیان بە تەواوی دەستیان ئاواڵە بێت لە ناوچەكەدا وبە هەموو شێوازێك چاوەدێریی ناوچەكەیان خستە ژێر ركێفی خۆیان وسیاسەتەكانی خۆیان بە سەر گەلانی رۆژهەڵاتی ناڤیندا داسەپاند، بەبێ ئەوەی كە چارەنووسی ئەوان لەبەرچاو بگرن. لێرەدا ئەوەی كە قازانجی كرد توركەكان ویەهودییەكان بوون، سەرەڕای ناڕەزایەتیی بەشێك لە عەرەبەكان، ئەوەی كە لەم سات و سەوداییانەی رۆژهەڵاتی ناڤین بەگشتی غەدری لێكرا، كوردەكان بوون.

لە رۆژهەڵاتی ناڤین بەهۆی دەستێوەردانی وڵاتانی بەرژەوەندیخوازی ئوروپایی، وڵاتانی وەكوو سووریە وعێراق وئوردۆن ولە پاشان یەهودەكان، هەروەها لەم نێوانەدا دابەش كردنی كوردستان لە نێوان وڵاتانی ناوچەیی تازە دروست كراو، وەكوو گوشارێك وئەگەری هەر ئالۆزییەك لە ناوچەكەدا كوردان بەكار بهێنن. هەرچەند دروست بوونی ئەم وڵاتانەی تازە دروست كراون لەگەڵ بارودۆخی سیاسی، فەرهەنگی ومیژوویی ناوچەكە نەدەگونجان، بەڵام ئەگەر ئەم خاڵانە لەبەرچاو بگیرایە، بارودوخەكە ئاوای لێ بەسەر نەدەهات.
لە بەشێكی دیكەی خاڵە شاراوەكانی "سایكس پیكۆ"وە دابەش كردنی ناوچەكە وسات و سەوداكانیان حیجاز (عەرەبستانی سعودی)بەخشرا بە شەریف حسین و منداڵەكانی و ناوچەی فەلەستین لەژێر كۆنترۆڵی بریتانیادا ماوە، هەروەها سەرەڕای كێشە و ناكۆكیی لە نێوان فەرانسە وبریتانیا لەگەڵ رووبەڕوو بوونەوەی ئاڵمانی نازی وئیتالیای فاشیست، لە بەرامبەر سەرهەڵدانەكانی كورد زیاتر لێك نزیك بوونەوە بۆ ئەوەی دەسەڵاتیان بەسەر ناوچەكەدا بسەپێنن.هەروەها لەو بڕیارنامەیەدا بەندەری "ئەسكەندەرون" بە توركیەوە دەلكێنرێ ولە كریستیانەكانی "مارونی"ی لوبنان بۆ گوشار خستنە سەر موسوڵمانەكانی ناوچە ورێگە خۆش كردن بۆ دەوڵەتی ئیسرائیل، پشتیوانی دەكرێ. لە بەردەوامیی ئەم بڕیارنامەیەدا بەهۆی ناكۆكیی لەسەر كاناڵی "سووئێز" توانیان لە ساڵی 1953دا دەوڵەتی ئیسرائیل بە فەرمی بناسێنن وبە هاوپەیمانێتی هێزی نیزامی لە بەرامبەر میسر ئیسراییل دەستبەسەر كاناڵی سووئێزدا بگرێت.

ئەوەی كە پێویستە روون بكرێتەوە، بڕیارنامەكانە راستەوخۆ پێوندیی بە چارەنووسی گەلی كوردەوە هەیە، دەتوانین بڵێین كە گرفتی سەرەكیش بەرژەوەندیخوازیی ئەقڵیەتی فیۆدالی وبیروباوەڕی ئایینی لەسەر چارەنووسی گەلی كورد كاریگەریی زۆری هەبووە. بەگشتی ئاغا، شێخ ومەلا كە وەكوو چینی باڵادەست لە كۆمەڵگای كوردستاندا بەهۆی بارودۆخی كاتی دەستێكی باڵایان لەم سات و سەودایانەی دەسەڵاتی ناوچەدا هەبووە و هاوكات ئاڵۆزی وناكۆكیی ئاغا و دەرەبەگ بوونەتە هۆكار بۆ زیاتر دەستێوەردانی دەسەڵاتەكانی ناوچەیی. لەلایەكی دیكەوە كێشەی ئایینی و مەزهەبی سوننە وشیعە لە نێوان دەوڵەتی ئێران ودەوڵەتی عوسمانی رێگا خۆشكەر بوو بۆ دابەش كردنی كوردستان وپاشان سیاسەتی بەرژەوەندیخوازیی دەوڵەتانی داگیركار توانیان ئەم هەلە بۆ خۆیان بقۆزنەوە وكەڵكی لێ وەربگرن، ئاماژە بەم خاڵانە دەكەین كە راستەوخۆ پێوەندییان بە چارەنووسی كوردەوە هەیە.
گرینگترین ئەو خاڵانەی كە راستەوخۆ پێوەندییان بە چارەنووسی كوردەوە هەیە وهەروەها بەڵێننامەكان:

1- بەڵێننامەی ئیدریس بدلیسی وسوڵتان سەلیمی یەكەم، ساڵی 1514وە ساڵەكانی 1555، 1556، 1590.

2- بەڵێننامەی نێوان دەوڵەتی سەفەوی ودەوڵەتی عوسمانی لە زەهاوی ناوچەی كرماشان، ساڵی 1639 كە دەتوانین بڵێین كوردستان بوو بە دوو بەش ودوابەدوای ئەمە لەسەر كێشە سنوورییەكان لە ساڵانی 1727، 1736، 1746.
3- بەڵێننامەی ئەرزڕوم، ساڵەكانی 1823، 1847، 1853، لە سەردەمی دەسەڵاتی قاجاڕ ودەوڵەتی عوسمانی .
4- بەیاننامەی سایكس – پیكۆ، ئەم بەیاننامەیە لە 9 هەتا 16 مانگی مەی ساڵی 1916 لە كۆتاییدا لە نێوان بریتانیا وفەرانسە ودەوڵەتی عوسمانی ودەوڵەتی رووسیە كوردستانی ژێر دەسەڵاتی عوسمانی كرا بەسێ بەشی (ئا، ب وس).

پاشان بەشێك لە كوردستان كەوتە ژێر دەسەڵاتی رووسیە، نوینەری بریتانیا (مارك سایكس) نوێنەری فەرانسە (جورج پیكۆ) نوێنەری رووسیە (سازانۆف) كە بڕیارنامەكە بەم شێوەیە كوتایی پێهات:
ئا – باكووری رۆژهەڵاتی توركیە كەوتە ژێر دەسەڵاتی رووسیە كە پاشان خرایە نێو دوو دەسەڵاتی ئازەربایجان وئەرمنستان كە هەتا رووخانی دەوڵەتی سۆسیالیستیی وەكوو نیمچە ئۆتۆنۆمییەك خۆبەڕێوەبەر بوون.

ب – باشوری كوردستان ویلایەتی مووسڵ و كەركووك وبەشێك لە ویلایەتی شارەزور وخانەقین كە بریتانیا لە ئێرانی سەند بۆ كەوتنە ژێر دەسەڵاتی بریتانیا وبە مەرجێك ئەو كارەی كرد كە دەوڵەتی عێراق هاوبەشی 2 نەتەوی كورد وعەرەب بێت.

س – رۆژئاوای كوردستان لە سووریە كەوتە ژێر دەسەڵاتی دەوڵەتی فەرانسە، ئەم بەشە تەنانەت وای لێهات كە نكۆڵی لە هاوڵاتی بونیشیان كرا وتەنانەت ناسنامەكانیشیان لێ سەندرایەوە.

5 – بەڵێننامەی سێڤەر، ئەم بەڵێننامەیە لە ساڵی 10.8.1920 لە نێوان دوو براوەی شەڕی یەكەمی جیهانی ودەوڵەتی عوسمانیدا لە پاریس بە ئامادە بوونی ژێنەراڵ شەریف پاشا وهەیئەتی نوێنەرانی كورد گەڵالە كرا كە دەوڵەتی عوسمانی دابەش كرا. بەم جۆرە خاڵەكانی 62، 63، 64، راستەوخۆ پێوەندیی بە كوردەوە هەیە، بڕیار بوو لە كاتێكی دیاری كراودا جێبەجێ بكرێت ودەتوانین بڵێین یەكەم بەڵگەی سیاسیی نێودەوڵەتیە وەكوو مافی چارەنووس بو گەلی كورد دیاریكراوە.

6 - بەڵێننامەی لۆزان، ئەم بەڵێننامەیە لە ساڵی 24، 7، 1923 لە نێوان دەوڵەتی توركیە و هاوپەیمانانی نوێ بە گەڵاڵە كردنی ئەم بەڵێننامەیە پەیمانی سێڤەر هەڵوەشایەوە وچارەنووس و خەونەكانی كوردی خستەژێر پێی.

7 – بڕیارنامەی سەعدئاباد، ئەم بڕیارنامەیە لەساڵی 8،7،1937، لە نێوان وڵاتانی ئێران، عێراق، توركیە، ئەفغانستان ونوێنەرانی وڵاتانی بەرژەوەندیخواز هاتە ئاراوە. لەم بڕیارنامەیەدا كە هەتا ئێستاش بەردەوامە و پێداگریی لەسەر دەكەن، خاڵەكانی هاوبەش لەسەر ئەوەی كە بەتەواوی توانایان لە بەرامبەر هەر جووڵانەوەیەكی كورد بخەنە گەڕ، وەكوو سەرهەڵدان وشۆڕشی كوردان دەبێ سەركوت بكرێت وتەنانەت دانیشتوانی هەریەك لەو وڵاتانە كە بچێتە ناو وڵاتەكانیانەوە دەبێ رادەست بكرێنەوە، بە وڵاتی نیشتەجێ بەتایبەت كە شەڕی دووەمی جیهانی لەئارادا بێ لەبەر ئەوەی كە كوردان لەم هەلە كەڵك وەرنەگرن بۆ سەرهەڵدان و هەروەها چەند خاڵی سەرەكیش تێیدا دەست نیشان كرا.
یەكەم: توانەوە، پاكتاو كردنی كوردستان، هەڵوەشاندنەوەی كوردستان، بە شێوەی راگواستن، نیشتەجێ كردنی ناكورد لە شوێنەكانیان، كەم كردنەوی رێژەی كورد لە ئامارە فەرمیەكان، چاودێری وكۆنترۆڵی باری ئابووریی كوردان، سڕینەوەی شوێنەواری مێژوویی، ناو نەبردنی بەشی پێوەندیدار بە كوردان لە نوسراوەكان و كتێبەكان كە كاردانەوەی هەبێت لەسەر توێژینەوەی مێژوویی، بچوك كردنەوی كەسایەتیی كوردان لە هەر بوارێكدا، گرێ دانی كوردان بە دەسەڵاتی ناوەندی و... رێگا خۆش كردن بۆ ئاڵۆزیی ئایینی وزمانەوانی ناوچەیی، بەكار هێنانیان لە روانگەی سیاسیەوە وەكوو دارە دەستێك لە بەرامبەر سیاسەتی نەتەوەیی كوردان، هەوڵدا ن بۆ بەلاڕێدا بردنی كوردان سەبارەت بە بیرۆكەی سەربەخۆیی كوردستان وەكوو وڵاتێك، خستنە ژێر چاوەدێریی هەر رێكخراوێكی سیاسی و حیزبیی سەر بە كوردان.

لێرەدا دەتوانین ئاماژە بە چەند سەرهەلدانی كوردان بكەین كە بێ ئاكام مانەوە:
شۆڕشی میرنشینی بابان، ساڵی 164، تا 1850 لە باشوور.

شۆڕشی یەزدانشیر لە باكوور.
میرنشینی سۆران ساڵی 1826 زائینی لە باشوور.
شۆڕشی شێخ عوبەیدوڵڵای (شەمزینانی) نەهری 1880 هەتا 1881، لە باكوور.
بەڵام ساڵی1910 هەتا ساڵی 1915 كوردانی لوڕستان لە دژی بریتانیا دەست دەكەن بە شۆڕش كە برای "قەدەم خێر" و قەدەم خێر ماوی چەند ساڵ لەناو شۆڕشدا بوون. لەم نێوەدا بریتانیا بە دانی باجی 5% لە بەرهەمی نەوت بە چەند دەرەبەگی ناوچەكە بۆ ئەوەی ئەوانیش شۆڕشی كوردانی لوڕستان تیك شكێنن.

شۆڕشی شێخ مەحموودی حەفید 1918، لە باشوور.
شۆڕشی سمایل ئاغای سمكۆ، ساڵی 1919، لە رۆژهەڵات.
شۆڕشی شێخ سەعید پیران، كە بە شۆڕشی ئاگری ناسراوە ساڵی 1925، لە باكوور.
كۆماری كوردستان بە رێبەرایەتیی پێشەوا قازی محەمەد، ساڵی 1964، لە رۆژهەڵات.
شۆڕشی مەلا مستەفا بارزانی ساڵی 1960 هەتا ساڵی 1974 لە باشوور.
هەروەها دروست بوونی سەدان رێكخراوی سیاسی كەلە هەموو پارچەكانی كوردستاندا لەسەر بنەمای ناوچەیی و سنووردار لە چوارچێوی پارچە، پارچە بوونی وڵاتانێك كە كوردیان تێدا نیشتەجێ بوون.

لێرەدا بەشێك لە مێژووی شاراوەی هۆ وهۆكارەكانمان هینایە سەر زمان هەتا كۆتایی شەڕی دووەم جیهانی كە پاش شەڕی دووەمی جیهانی دونیا بوو بە دوو جەمسەری جیهانیی وڵاتانی كۆمۆنیستی وئیمپریالیستی لەسەر بنەمای شەڕی سارد وەكوو دوو بەرەی ناتۆ وسەنتۆ وبەرژەوندییەكان لە رۆژهەڵاتی ناڤین، كورد وەكوو كارتێك بەكار هات و بەدەستی بەشێك لە حیزبە سیاسیەكان لەپێناو بەرژەوەندیی چینێكی تایبەت وەكوو ئاغا و دەرەبەگ و شێخ و مەلا كە گرێ دراوی وڵاتانی ناوچەیی ووڵاتانی زلهێزی دونیا بوون كە بەرژەوندییە حیزبی وئایینیەكان زاڵ بوو بەسەر بیرۆكەی سیاسیی و نەتەوایەتیدا بەگشتی.

سەرچاوەكان:

1 – دەورەی سلگنت قاجاڕ، علی اصغر نسیم.
2 – میرانی ئەردەڵان، نووسینی ئاغای دەشتی
3 – استعمار نو، جواد منسور.
4 – جغرافیای سیاسی ئاسیا وافریقا، نوسین وترجمەی میرحیدری.
5 - ماڵپەڕە ئینتێرنێتیەكان